नेहमीचेच

"नेहमीचेच" खरेतर हे शीर्षकच खूप काही सांगून जाते. मुलगा (काही प्रसंगी अशा वयातील मुलींचाही आगावूपणा पाहिलाय मी) सार्वजनिक स्थळी जे वर्तन करतो आहे ते आक्षेपार्ह आहे हे समजण्याइतकी आजची "आई' नक्कीच सुशिक्षित असते. पण होते असे की, घरी असे लाडोबा वाढत असताना त्याना तिथेच पायबंद घातला गेला नसेल तर मग बाहेरही आपली सद्दी अशीच चालत राहणार असा एक प्रकारचा उर्मटपणा त्यांच्या अंगी वसत जातो. तुम्ही मेट्रोचे उदाहरण दिले आहे जे पुरेसे बोलके आहे, पण शाळेतही ते कार्टे असाच मस्तवालपणा करत असणार यात संदेह नाही.

पण तुम्ही त्याला सौम्य भाषेत दिलेली समज त्याला नसली तरी निदान त्याच्या मातेपर्यंत काही प्रमाणात गेली हे ठीक झाले. आजुबाजूच्या कम्युटर्सना तर नित्याच्या प्रवासात चला आता जरा तिखटमीठाचे भांडण बघायला मिळणार याचा विकृत आनंद होत असतो, त्यांच्याकडून 'समाजातील अशा चुकीच्या गोष्टीं" ना कुणीतरी पायबंद घालण्याचा यत्न करीत आहे याच्याशी काही देणेघेणे नसते.

पुण्यातील कात्रज ते सांगवी मार्गावरील पी.एम.टी.च्या बसमधून मी प्रवास करीत होतो. मुलाचे घर काटेपुरम भागात आहे. कात्रजपासून तेथील तिकिट १८/- रुपये असून त्यासाठी कंडक्टरकडे वीसची नोट दिली. त्याने तिकिट फाडले पण २ रुपये न देता पुढील प्रवाशांना तिकिटे देण्यात गर्क झाला. मला वाटले गर्दीमुळे वा सुट्टे नाणे नसल्याने त्याने लागलीच दोन रुपये परत केलेले नाहीत, पण पुढे युनिव्हर्सिटी स्टॉप आल्यावर निम्म्याहून अधिक बस रिकामी झाली आणि कंडक्टरने मोकळा श्वास घेतला, आपल्या सीटवर बसला. पण दोन रुपये देण्याचे नाव नाही. माझ्या स्टॉपच्या अलिकडे मी त्याला त्याबद्दल हटकले तर जणू मी काही मोठा गुन्हाच केल्याच्या आविर्भाव करीत म्हणाला, 'अहो राव, कसले दोन रुपये मागता? सुट्टे नाहीत, हेड ऑफिसमधून घ्या." हे कसले उत्तर ? कुठे आहे ते हेड ऑफिस ? त्याचा खिसा तर चिल्लर नाण्यांनी वाकल्याचे दिसत होता. मी संतापून गाडी थांबवा आणि पोलिस स्टेशनवर चला, असे सुनावल्यावर लागलीच आजुबाजूचे भाऊराव, दाजीराव आणि काही आक्काही आता गाडी थांबणार या भीतीने "जाऊ द्या ओ रावसाहेब, कशाला दोन रुपयासाठी तुम्ही तर मन दाखवता ?" छान ! म्हणजे मी माझे हक्काचे दोन रुपये परत मागतोय हा जणू गर्हणीय गुन्हाच जणू ! आवाज आणखीन् वाढल्यानंतर स्वतःशीच पुटपुटत कंडक्टरने दोनचे नाणे आतावर (शिव्या देतच) टिकविले. माझा तर त्या प्रवासाचा मूडच नष्ट झाला. कंडक्टरमुळे नव्हे तर, त्याच बसमध्ये कॉलेज आणि विद्यापीठ इथे शिक्षण घेणारे जे विद्यार्थी आणि विद्यार्थिनी होते, त्यांच्यापैकी कुणालाच मी न्यायासाठी वाद घालत आहे याची फिकीरच नव्हती. मी दोन रुपये मागतो म्हणजे त्या कंड्क्टरवर घोर अन्यायच करीत आहे.

पुणे कोल्हापूर हाय वे वर एकामागोमाग चार टोलनाके येतात. तिथेही असाच प्रकार. दोन ठिकाणी कारसाठी रुपये ४८/- असा टोल आहे. पन्नासची नोट कारचालकाने दिली की त्याला त्याचे हक्काचे दोन रुपये न देता, कुत्राही ज्याला तोंड लावणार नाही अशी बनावट कंपन्याची दोन चॉकोलेट्स त्याला दिली जातात. त्याविषयी एखाद्या कारचालकाने "मी हे चॉकोलेट्स घेणार नाही" असे सुनावले तर लागलीच त्याच्या पाठीमागे पाळीत असलेल्या कार्स, ट्रक्स, आरामगाड्या यांचा कर्कश ठणठणाट सुरू होतो. "घ्या की राव, कशाला डोकं खाता, काय लागलं तेवढं दोन रुपयाचं महत्व ?" आदी उपदेशाचे डोस झरझर पाजले जातात. बघ्याना हे कसे कळत नसेल की प्रश्न दोन रुपयाचा नसून कुठल्यातरी तत्वाचा आहे ?

असे हे 'बघे' (त्यातही अधिक सुशिक्षित) सर्वत्र बजबजलेले असल्याने सामाजिक स्तरावरील अशी ओरबड फसफसून वाढत चालल्याचे आढळत आहे. निर्ढावत चाललो आहोत आपण या सार्‍यामुळे.

अशोक पाटील

>>आपली फक्त 'बघ्यांची' भूमिका असावी?

खूप मोठा, आभाळाएवढा मोठा प्रश्न. पण उत्तर कोणाकडेच नाही.
गड किल्लावर भटकताना असे अनुभव अनेकवेळा येतात, अहो तुमच्या अनुभवातील मुलगा १० वर्षाचा तरी होता. पण गडकिल्लावर २०-२५ वर्षापासून ५०-६० वर्षापर्यंतचे तरूण इकडे तिकडे कचरा टाकत फिरताना पाहिले तर डोक्यात तिडिक जाते. बरं सांगायला जावे तर, उचलतो की असा तोरा असतो. व तिकडून उचलून परत तिसरीकडे तो कचरा तसाच टाकला जातो.

कुठलाही गड घ्या, त्या गडावरील पाण्याचे टाके, गुफा ह्या कचर्‍यानी भरलेले दिसतील. कारण सार्वजनिक स्वच्छतेचे धडे कोणी गिरवून घेतले नाहीत ना कोणी गिरवले आहेत.. हे बदलण्याची सुरवात प्रत्येकाने स्वतःपासून करावी लागेल. कचरा योग्य जागी टाकावा हे एवढं जरी शिकले तरी भरपूर झाले. बाकीच्या स्वच्छतेच्या गोष्टी आपोपाप अंगीकारल्या जातील.

ह्याबद्दल आम्हीही येथे काही खरडले होते

काय करता येऊ शकेल यावर चर्चा घडणे महत्त्वाचे नाही का?

सुरुवात करणे या गोष्टीशी मी सुध्दा सहमत आहे पण एकदा कराल, दुसर्‍यांदा कराल मुळात कचरा करणार्‍यांवर याचा काहीच परिणाम होताना दिसत नाही. असाच काहीसा अनुभव रायगडावर पाहिलाय. तिथे तर पावलोपावली दारूच्या रिकाम्या बाटल्या पडलेल्या सापडायच्या, कित्येक स्वयंसेवकांनी तिथे साफसफाई केल्याचं मला आठवतंय ( बरेचदा मी ही त्यात सामिल होतो ) जाहीर आवाहने केली गेली पण हे उद्योग करणारे करतच राहीले. याचाही त्यांनी कधी विचार केला नाही की गड म्हणजे आपल्या इतिहासातली मानाची पाने प्रत्येक गडासाठी कित्येक बलिदानं गेलीयेत काही कदाचीत आपलेच पूर्वज असू शकतील त्यांच्या स्मृतींची ही अशी हेटाळणी, विटंबना ? अखेरीस तिथल्या गांवकर्‍यांनी चौदाव्या रत्नाची प्रचिती द्यायला सुरूवात केल्यापासून हे प्रकार कमी झालेत पण थांबले अजिबात नाहीत.

जिथे लोकं मंदिरं लूटायला कमी करत नाहीत देवाचीही पर्वा नसते त्यांना तर माणसाची काय करतील. खरंच हे पाहीलं की वाईट वाटतं. पण आपण गांधीवादी देशातले ना ! त्यांचा कचरा साफ करण्यापलीकडे आणखी काय करू शकतो ?

आशिष, अखेर माणसांना पर्वा असते तरी कशाची असा प्रश्न मलाही पडतो बरेचदा. आपण समाज म्हणून फार स्वार्थी आहोत अस अनेकदा जाणवतं. दबाब असलाच तर त्यातल्या त्यात लोकमताचाच असू शकतो. पण लोकमत हे दुधारी हत्यार आहे. अनेकदा ते चुकीच्या गोष्टींसाठी आपल्यावर दबाब टाकतं - ते आपण मानत नाही आणि त्यातून नवे विचार येत राहतात. त्यामुळे सरकारने नियम कोणते करायचे आणि जनमत दबाबाच तंत्र कुठे वापरायच हा नेहमीच गोंधळाचा विषय असणार आहे.

छान आहे लेख.
खरच या नव्या पिढीला या सर्व गोष्टींची जाणिव करुन देणे अत्यंत आवश्यक आहे.
माझ्या एका सुखवस्तू घरातील मैत्रिणीचा सातव्या ईय्यत्तेत शिकणारा भाऊ म्हणजे जेमतेम १२ वर्षांचा मुलगा, खुप खोडकर म्हणून हॉस्टेलला ठेवला. आता तिथे जाऊन तरी महाशय सुधारतील म्हणाल तर एकदा शाळेतले सर काही कारणास्तव रागावले तर हा त्या सरांना म्हणाला "मास्तर जरा नीट बोला. तुमच्यासारखे १० लोक रोज माझ्या वडीलांच्या हाताखाली काम करतात".
या प्रकारात मला खटकली ती गोष्ट अशी की, हा सगळा प्रकार माझी मैत्रिण मला अश्या काही प्रकारे सांगत होती जणू तिच्या भावाने फार मोठा पराक्रम केला आहे.
एका शिक्षकाची मुलगी असलेल्या मला हे कसे काय पटले असते?

प्रतीक्षाजी, लोक आपल्या उद्धट मुलाबाळांचे कौतुक करतात असे नेहमी दिसते. त्यातून त्या मुलांना असेच बोलायची सवय लागते - त्यातच 'मोठेपणा' वाटतो. बाहेरचे किती काय करणार अशा प्रसंगात जर घरातल्यांचाच सुप्त पाठिंबा असेल तर?

आपल्याला आपल्या मुलाला वळण लावता येत नाही म्हणून ते दुस-या कोणाच्या तरी ताब्यात द्यायचे ही मानसिकताही मला नेहमीच विचित्र वाटत आलेली आहे... पण ती आहे.

मागे मुंबईच्या रेल्वेत घडलेला प्रसंग आठवला. अजिबात गर्दी नव्हती. एक मुलगा (साधारण १२-१३ वर्षांचा असेल) व त्याची आई प्रवास करत होती. रेल्वेत विकायला आलेली संत्री आईने विकत घेतली. आईने व मुलाने एकेक संत्रे हातात घेतले. साली सोलल्या व मुलाने त्या तिथेच खाली टाकल्या (आईला संत्रे सोलायला जमतच नव्हते ). मी म्हटले "सालं इथे टाकु नकोस", आई व मुलगा दोघांनीही लक्ष दिले नाही.
मी उभा राहिलो, डबा आता काय होते हे बघु लागला, मी खाली वाकलो आणि ती साले गोळा केली आणि माझ्याजवळ सलेल्या प्लॅस्टीक पिशवीमधे ती भरू लागलो. आई-मुलगा चमकले मग ओशाळले. आईने मग मुलाला खुण केली अन त्याने उरलेली साले उचलून घेतली
==
तेव्हमाबढाई म्हणून सआंगत नाही पण अश्यावेळी वाद घालण्यापेक्षा गांधीगिरी उपयोगाला येतेच येते हा स्वानुभव

ऋषिकेशजी, नगरी निरंजनजी, काटकरजी, अशोकजी पाटील,

ऋषिकेशनी जे केलं ते योग्य केलं - पण सर्व परिस्थितीत या प्रकारे वागता येईल आणि अशी वागणूक (गांधीगिरी हा शब्द मला आवडत नाही!) परिणामकारक ठरेलच याची खात्री नसते. सेनापती बापटांना 'अहो, काल आला नाहीत तुम्ही झाडू मारायला, कचरा साठला ना इकडे' असं लोकांनी सुनावल्याची हकीकत (खरी की खोटी ते माहिती नाही - पण खरी वाटावी अशीच आहे ती) मी वाचली होती. अनेक लोक ढिम्म असतात आणि एकदा असाच कचरा मी रेल्वेत उचलल्यावर 'अहो इकडे पण पडलाय बघा' असं एका सहप्रवाशाने मला सांगितल्यावर मला हसावं की रडावं ते समजलं नव्हत. 'शहाण्याला शब्दाचा मार' ही म्हण खरी आहे तशीच दुसरीही म्हण आहे - 'झोपी गेलेल्याला जागं करता येत, झोपेचं सोंग घेणा-याला नाही' - ते ध्यानात ठेवावं लागतं अधूनमधून का होईना.

'गांधीगिरी सस्टेनेबल नाही' या नगरी निरंजन यांच्या मताशी म्हणून मी सहमत आहे.
अशोकजी म्हणतात तेही मला पटतं - कधी भावनेला आवाहन करून, कधी भीती दाखवून, कधी कायद्याची मदत घेऊन, कधी सत्याग्रह करून हा मुद्दा रेटावा लागतो. कोणती नीति कोणत्या परिस्थितीत योग्य आहे हे स्थळ-काळानुसार आपल्याला ठरवावं लागत. कधी बाण अचूक लागतो - कधी तो आपल्यावरच उलटतो.

ऋषिकेशजी, तुमचा पर्याय ३ -वाईटाने वाईट मोडीत निघतं हे मला मान्य नाही - जरी हेतू चांगला असला तरी मी त्या सीटवर उभ राहून काय चांगल शिकवणार आहे त्या मुलाला? मी त्या मुलाची चुकीच्या वागण्यात बरोबरी नक्कीच करू नये - करणारही नाही.

सगळ्याच्या मूळाशी 'सब चलता है' हाच विचार आहे. नागरीक-शास्त्र म्हणजे २० मार्क एकढंच. त्यापलिकडे आपल्याला त्याच्याशी काहीच घेणंदेणं नसतं. गांधीगिरीकरून काही प्रश्न तात्पुरते सुटतीलही पण लाँगटर्म सोल्युशनचा पण विचार व्हायला पाहिजे.

सुरुवात स्वतःपासून केली तर?

इब्लिसजी, फक्त आपण सुरुवात करून, योग्य वागून सुटका होत असती तर हा प्रश्न पडलाच नसता. जे स्वतःपासून सुरुवात करतात, ते जास्त गुंतत जातात या प्रश्नात असं माझ मत आणि अनुभव. आपण सुरुवात केलीच नाही तर मनःस्तापही होत नाही!!