राग कलिंगडा

काही दिवसांपूर्वी 'कलिंगड कसे निवडावे' च्या धाग्यावर अदितीतैंनी राग कलिंगडा गावा नि मग निवडावे असे लिहिले. त्यावर आम्हाला आमचे सांगीतीक ज्ञान पाजळण्याची इच्छा झाली आणि तो 'कालिंगडा' आहे असे लिहिले. इथे एक आश्चर्य जाहले. साक्षात मिराशीबुवाच अवतरले आणि त्यांनी आमची चूक दाखवून दिली. आम्ही लगेच 'वाकून त्यांना नमस्कार केला' (प्रत्यक्षात नाही केला पण जालावर असे लिहायची पद्धत आहे म्हणे, जरा इंप्रेशन पडते म्हणे) त्यानंतर आम्ही बुवांच्या पायाशी बसून थोडे ज्ञानग्रहण केले. बुवांशी झालेला संवाद इतरांच्या माहितीसाठी इथे देत आहोत.

पुपे उर्फ मिराशीबुवा:
आता विषय निघालाच आहे म्हणून सांगतो. कलिंगड हा राग हल्ली फार प्रचलित आहे. पण ते त्या रागाचं मूळ स्वरुप नव्हे. मूळ राग कलिंग. परत हा सुधा जोड राग. 'रामकली' आणि 'इंगलबहार' या रागांपासून बनलेला. खाँसाहेब दुव्वेखां, बेळ्ळ्गांव घराना (जोडरागी हे उपनाम. काल १७६१ ते १८६२. शतायुषी होते ते. त्यानी त्यांच्या आयुष्यात अनेक जोडराग बनवले) यांनी बनवला. मूळ स्वरुपात त्यांचे शिष्य विलंभट्ट उरुसकर (१८५०-१९२०) यांनी प्रचलित केला. त्यांचे शिष्य व जेष्ठ संगीतनट आण्णाबुवा तानकर (१९०१-१९८०) यांनी या रागाला अनोख्या 'अडा चौताल' या तालात गायला सुरुवात केली. त्याला (रागाला आणि प्रस्तुत नटाला) लोकांनी इतके डोक्यावर घेतले की तो रागच कलिंगडा या नावानं प्रसिद्धी पावला. विषय निघाला म्हणून सांगितले. असो.

आता असा गुरू भेटल्यावर आम्ही काय सोडतो काय. लगेच खरडवहीत बुवांचे पाय धरले आणि आमची शंका एक विचारली. ओवर टू खरडवही:

आम्ही: बुवा 'गुणकली' आणि 'इंगलबहार' यांच्या जोडरागाला काय म्हणावे?

पुपे उर्फ मिराशीबुवा:
ते दुव्वेखांसाहेबांनी कुठल्या थाटाने गायला आहे त्यावर अवलंबून. १.कलिंग हा थोडासा गुणकली थाटाने पण थोडासा इंगलाशी लगट करत जातो. परंतु बहाराच्या थाटाने गायला असता कलीबहार, गुणबहार हेही शक्य आहेत. परंतु गुणींगल कधी कोणी गायल्याचे ऐकिवात नाही.
पूर्वी डॉ. पाटमांड्याचे दुर्मिळ पुस्तक "भारतीय रागसंकरातील बहूदुधी काव्यधेनू" हे वाचनात आले होते. त्यात ज्ञानी गुणवंतबुवांच्या (हे उत्त्तम चिपळीवादक होते) मताचा हवाला देऊन दुव्वेखां साहेबांनी गुणींकल बावडा संस्थानात गायचा प्रयत्न केला होता परंतु अतीव तांत्रिक करामती कराव्या लागत असल्याने "त्यातील गोडी क्षीण होते आणि असे अभिरुचीहीन राग देण्यापेक्षा नवीन रागच रचिन" असे म्हणून सोडून दिला होता असे वाचनात आले.

पुन्हा एकदा आम्ही आमचे ज्ञान पाजळले.

आम्ही:
>>कलिंग हा थोडासा गुणकली थाटाने पण थोडासा इंगलाशी लगट करत जातो.
इथे प्रसिद्ध संगीतसमीक्षक डॉ. शेखर (खेचर?) फाटमारे यांनी थोडा मतभेद दर्शविला आहे. त्यांच्या मते कलिंग हा मूळचा 'स्फुल्लिंग' राग आहे. 'रागसंगीतातील नवरस' हे त्यांचे (ठाण्याच्या '' प्रकाशनाने प्रकाशित केलेले) पुस्तक तुम्ही वाचले आहे का? (नसेल तर वाचा, चाळीस वर्षापूर्वी प्रसिद्ध झालेली पहिली आवृत्ती अजूनही उपलब्ध आहे, मूल्य रु. पाच फक्त, पुन्हा एका प्रतीवर एक फुकट) त्यात हा राग हा मूळचा वीररसाचा राग म्हणून ओळखला जात असे असे म्हटले आहे. परंतु सम्राट अशोकाने कलिंगविजयानंतर अहिंसेचा स्वीकार केला तेंव्हा रागगायकांना आदेश देऊन याचे नाव 'कलिंग' असे बदलले. हे करतानाच त्यातील 'मारे-रे-रे-मारे' ही पकड बदलून 'रे-माS-रे-माS-माSS' अशी सोज्वळ केली. त्यामुळे आता हा राग गुणकलीचे रंग दाखवू लागला आहे. तसेच हा एकमेव वीररसाचा राग जवळजवळ अस्तंगत झाल्याने आज आपण संगीतात सगळे रस दिसतातच कुठे असे निर्लज्जपणे विचारतो. बाकीचे बीभत्स वगैरे रस गायकीत नसले तरी गायकात दिसू शकतात त्यामुळे त्यांची अनुपस्थिती एवढी जाणवत नाही. असो.

ठाणे घराण्याने अजून याचे मूळ रूप जपले अहे. संधी दिल्यास ऐकवतात. की तू नळी वर टाकायला सांगून मुखपृष्ठावर लिंक द्यायला सांगू? सध्या धंदा (म्हणजे गाण्याचा हो) मंदा आहे त्यामुळे थोडा वेळही असेल त्यांना.

यावर बुवांनी सांगोपांग चर्चा करून आमच्या ज्ञानात बरीच भर घातली. त्यातला काही भाग.

पुपे उर्फ मिराशीबुवा:
>> त्यांच्या मते कलिंग हा मूळचा 'स्फुल्लिंग' राग आहे.
शक्यता आहे. संगीत विकासात वेदोत्तर, आर्योत्तर, अशोकोत्तर, अकबरोत्तर, शिवाज्योत्तर असे अनेक कालखंडीक बदल होत गेले असे मागे पाटमांडे यांनी म्हटले होतेच. परंतु तेव्हाच्या रेकॉर्ड उपलब्ध नसल्याने ते 'पुराव्याने शाबित' करता येणार नाही इतकेच. परंतु अशोकोत्तर स्फुल्लिंगाची दशा ओढमपूरला खर्जी स्वरलिपीत पहायला मिळतात त्यामुळेच केवळ हा इतिहास सामोरा आला. असो. थोरांचे उपकार.

>>ठाणे घराण्याने अजून याचे मूळ रूप जपले अहे...
ठाणे घराण्याबद्दल बरेच ऐकून आहे. परंतु हल्ली नरड्यात मजा नाय त्यांच्या असे क्यालिफोर्नियाधीश समीक्षक विरजणकरांच्या बोलण्यात (म्हणजे लिखाणात) आले.


आम्ही:
आपल्यासारख्या संगीतचूडामणींशी संवादाचे भाग्य आम्हास प्राप्त झाल्याने कृतकृत्य झाल्यासारखे वाटले. (नाही आमच्या दातांच्या जागी छपाईचे खिळे बसवलेले नाहीत.)
>> संगीत विकासात वेदोत्तर, आर्योत्तर, अशोकोत्तर, अकबरोत्तर, शिवाज्योत्तर असे ... 'पुराव्याने शाबित' करता येणार नाही इतकेच.

अतिशय मौलिक माहिती. श्री. फाटमारे यांनीही या बदलांची सांगोपांग चर्चा केली आहे. यात 'जालसंगीत' किंवा 'संगणकोत्तर संगीत' हा आणखी एक विभाग त्यांनी कल्पिलेला आहे. पहा: 'रागसंगीतातील नवरस' चे अपेंडिक्स (म्हणजे पुरवणी हो, नाही तिथे डोकवाल नाही तर). या जालसंगीताच्या सर्व रेकॉर्डस् तू-नळीवर उपलब्ध असल्याने या अभ्यासाला भक्कम पुरावा उपलब्ध आहे. अधिक माहितीसाठी व्य. नि. करा (कोणाला ते तुम्हाला ठाऊक आहेच).
>> ठाणे घराण्याबद्दल ... क्यालिफोर्नियाधीश समीक्षक विरजणकरांच्या बोलण्यात (म्हणजे लिखाणात) आले.
हम्म आम्हास अनुभव नाही. परंतु खुद्द क्यालिफोर्नियाधीशांची समीक्षाबुद्धी हल्ली उतरणीस लागली आहे असे ठाणेदारांचे मत असल्याचे समजले. माडीवरल्या गाण्याची प्रत्यक्षानुभूती नसल्याने त्यांची संगीतप्रज्ञा कुंठित झाली आहे असे ठाणेदार कुणाशी तरी बोलल्याचे ऐकण्यात आले.. बाकी ही तारकांची लढाई, आम्हा पामरांचे त्यात काय काम. इत्यलम्.

यानंतर बुवांनी आमच्या पुढील सांगितीक प्रवासाला शुभेच्छा दिल्या आणि प्रस्थान करण्याचा मनोदय जाहीर केला. परंतु आम्ही गुरूदक्षिणा दिल्याशिवाय कसे जाऊ देणार होतो त्यांना. त्यांनी वारंवार नकार देऊनही आम्ही हटून बसलो. तेव्हा त्यांनी रागाने 'तुमच्या दोन्ही हाताचे अंगठे द्या' म्हणौन सांगितले. आम्हाला एकाच वेळी एकलव्य नि गालवाचे दु:ख देण्यामागचा त्यांचा उद्देश आम्हाला उशीरा समजला. अंगठ्याशिवाय आम्ही कळफलकावरील 'अवकाश पट्टी' (पक्षी: स्पेस बार) दाबू शकत नसल्याने सदर ज्ञान संगणकाच्या माध्यमातून आम्ही इतरांपर्यंत पोहोचवू नये जेणेकरून त्यांचे घराणेदार गायकीचे ज्ञान ऐर्‍यागैर्‍याहाती पडू नये असा सद्हेतू असावा असे वाटले. अर्थात गुरूदक्षिणा देण्याआधीच हे टंकून आम्ही आपणापर्यंत पोचवले आहे. इति लेखनसीमा.

(ता.क. वरील लेखनात पुरेसे स्पष्ट झाले नसावे. पण पुपे उर्फ मिराशीबुवा म्हणजे पुण्याचे पेशवे. तिरपा ठसा त्यांनी लिहिलेल्या खरडींचा)